"Yr oedd Math fab Mathonwy yn arglwydd ar Wynedd"
Ruins of Dolbadarn Castle in Gwynedd
Creative Commons AttributionAdfeilion Castell Dolbadarn yng Ngwynedd - Credyd: Denis Egan

Roedd Gwynedd yn un o'r mân deyrnasoedd a ddaeth i fodolaeth ym Mhrydain yn ystod y cyfnod ôl-Rufeinig (gweler y map ar gyfer bookmark tud.1).

Oherwydd natur ei thirwedd, a oedd yn cynnwys Eryri yn ei chyfanrwydd, roedd yn anodd ymosod arni, a daeth yn un o deyrnasoedd mwyaf pwerus Cymru.

Yn ystod y ddeuddegfed ganrif, datblygodd Gwynedd yn dywysogaeth. Ymhlith ei llywodraethwyr yr oedd Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) a Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf), a gafodd ei ddatgan yn Dywysog Cymru yn 1258. Roedd Llywelyn ap Iorwerth yn gyfrifol am adeiladu'r cestyll brodorol Cymreig (o'u cymharu â'r cestyll Eingl-Normanaidd) sydd i'w gweld yn Nolbadarn, Dolwyddelan a Chricieth.

Yn sgil ad-drefnu ffiniau llywodraeth leol yn 1974, atgyfodwyd yr enw Gwynedd ar gyfer sir yn cynnwys pump ardal, sef Môn, Arfon, Aberconwy, Dwyfor a Meirionnydd. Fodd bynnag, yn sgil ad-drefnu pellach, daeth Ynys Môn yn sir ar wahân ac Aberconwy yn rhan o fwrdeisdref sirol Conwy. Heddiw, felly, y mae Gwynedd yn cynnwys tair ardal: Arfon, Dwyfor a Meirionnydd.